Seyran Ateş – Gender Apartheid Statement

As a female Imam, how do you respond to the concept of gender apartheid in Muslim societies?
Do you believe Islam offers space for true gender equality?
I believe that in all religions, which are patriarchal, it's possible that we interpret
our religions and also the holy books contemporary. So contemporary singing and singing in a time
when the religion starts, there was much more gender equality than we have it now.
And especially in Islam, when we remind how Islam started as a certain Abrahamic religion,
there was a very important figure and it was a woman. She was the first Muslim.
After the prophet, because he was just a prophet, he what what means just he was the
prophet, he had not to convert or change to Islam. And then she decided and she helped him.
She was the one who paid for the congregation. So we have a very big role model in our religion.
And if you would follow not only Hatija also Fatima, Fatima, her daughter and not her daughter,
her daughter, we and his daughter, we will find much more. These are just one of the
famous names. So we will find much more women in the beginning of Islam as role models.
And also the behavior of the prophet himself. There is a lot of things where we can find gender
equality. Yes, some argue that gender segregation in mosques or banning women from leading prayers
is rooted in religious tradition. How do you interpret such practices? Are they truly
religious or more cultural? When I decided to open a mosque, you can believe that I as a lawyer and
believer never ever will start just for fun something. So I start, I researched, I start
reading and I ask myself all those questions. Is it possible where I can get the right to do so?
What is the theology? What is the theory? What is the practice? And so beginning with the holy book,
you cannot find any single word or sentence that women are not allowed to do what we are doing.
Gender separation, gender apartheid is a tradition of patriarchy. It's a tradition of political
Islam. And it's, in my opinion, an illness of man because they cannot control themselves. This is
what they used to say. They cannot pray together with women because they cannot control their
sexuality. So what does it, what does this to do with religion? So all those questions were also
in my head. I write it down and I discuss all the questions with friends and with authorities,
with people who know the Quran better than me. So I researched as a, as a good lawyer,
that's what I should do. And I did and find out that many things what people used to say to me,
this is forbidden. It's not allowed to do for women or just in the head of patriarchal thinking, man.
Thank you. What kind of reactions have you received from Muslim communities, especially men,
regarding your role as an Imam? Do you see your experiences as a form of resist, resistance
against gender apartheid? My whole life is a resistance against gender apartheid, against
patriarchy, against discrimination just because of my gender as a girl. This is my whole life. So it
was a consequence to open also a mosque and start fighting inside the religion against patriarchy
and fight inside the religion for rights, equal rights for women. So it's a kind of resistance.
But on the other side, it's, it's maybe, I don't want to say just, it's not so little. I don't,
just, I don't want to make it little. It's, it's the big right what we have to get what is really
all right in our religion. We are not discriminated. This is not the face what is talking about gender
apartheid. It's the man's mouth. It's the man's heart, whatever brain. So we are just demanding
for what is anyway our right. So you can call it, you don't have to call it resistance because that
seems like we are changing something. No, we are not doing that. We are demanding all the rights,
what anyway is our right. I have just one more question that is, that was always my own question.
Some critics argue that projects like female let prayer in Western context risk white washing or
pink washing Islam offering a soften version that may contract, contradict fundamental texts and
ultimately allowing a structural inequality to persist under a progressive appearance.
How do you respond to this critics or do you see your work as more of a, yeah.
So I'm not behaving like I'm behaving because I'm living in a Western country.
I researched a lot in Turkey. I'm coming from Turkey and I'm not a convert German who's doing
that. This is also a critics against converted Germans or Europeans. I'm laughing about those
those commands because I think they don't know the Islamic countries. They should look to the
Islamic countries and they will see a lot of people practicing Islam like we do in our little
liberal mosque in Berlin. Why I had the courage, where I get the courage, where I get the knowledge,
where I get all the braveness to do so open this mosque. I researched in Islamic countries
when I cannot go there and I couldn't travel to the countries like Iran and I really,
really would love to go to Iran. I learned about it. I talked to people in Turkey. I talked to
Egyptians. I talked to people from Syria, Saudi Arabia, everywhere. And I found out what I anyway
knew that sexual revolution in Islam already is going on. Enlightenment in Islam is existing.
And in all the Islamic countries, we have contemporary Islam. People starting
giving up their face because of Islamists, because of political Islam. People are practicing
liberal progressive Islam. Men and women, they are very comfortable in private rooms,
praying together, let the female leading the pray. This happens everywhere in Islamic countries,
in Morocco, in Egypt, in Saudi Arabia, in Qatar, everywhere from, I used to say, from Morocco
to Indonesia, you will find all our sisters and brothers practicing and all gender practicing
freedom in Islam. Thank you so much. That was so great to have you here. Thank you too.

بصفتكِ إمامة، كيف تردّين على مفهوم الفصل الجندري أو «الأبارتهايد الجندري» في المجتمعات المسلمة؟ وهل تعتقدين أن الإسلام يوفّر مساحة حقيقية للمساواة بين الجنسين؟
أعتقد أنّه في جميع الأديان، التي تشكّلت تاريخياً ضمن أطر أبوية، يمكن تفسير الدين والنصوص المقدسة تفسيراً معاصراً. وإذا نظرنا إلى الأديان في سياق الزمن الذي نشأت فيه، نجد أنّ مستوى المساواة بين الجنسين كان في كثير من الأحيان أكبر مما هو عليه اليوم. وفي الإسلام تحديداً، عندما نتذكّر كيف بدأ كدينٍ إبراهيمي، نجد شخصية محورية بالغة الأهمية كانت امرأة. فهي أول مسلمة. أمّا النبي فكان نبياً، أي لم يكن بحاجة إلى أن يعتنق الإسلام. هي التي اتخذت القرار، وساندته، وكانت من موّلت الجماعة. لذلك لدينا في ديننا نموذج نسائي عظيم. وإذا لم نقتصر على خديجة فقط، بل نظرنا أيضاً إلى فاطمة وغيرها من النساء في بدايات الإسلام، سنجد العديد من النماذج النسائية. هذه مجرد بعض الأسماء المعروفة. كما أن سلوك النبي نفسه يقدّم أمثلة كثيرة يمكن أن نجد فيها ملامح واضحة للمساواة بين الجنسين.
يقول بعضهم إن الفصل بين الرجال والنساء في المساجد أو منع النساء من إمامة الصلاة متجذّر في التقليد الديني. كيف تفسّرين هذه الممارسات؟ هل هي دينية حقاً أم ثقافية أكثر؟
عندما قررتُ افتتاح مسجد، يمكنكِ أن تثقي بأنني، كقانونية ومؤمنة، لم أبدأ هذا الأمر من باب التسلية. بدأت بالبحث والقراءة، وطرحت على نفسي كل هذه الأسئلة: هل هذا ممكن؟ هل لي الحق في القيام بذلك؟ ماذا تقول العقيدة؟ ماذا تقول النظرية؟ ماذا تقول الممارسة؟ وعند العودة إلى النص المقدس، لا تجد كلمة واحدة أو جملة واحدة تقول إن النساء غير مسموح لهن بفعل ما نقوم به. الفصل الجندري، أو الأبارتهايد الجندري، هو تقليد أبوي، وهو جزء من الإسلام السياسي. وبرأيي، هو تعبير عن عجز بعض الرجال عن ضبط أنفسهم، وهذا ما يزعمونه هم أنفسهم: أنهم لا يستطيعون الصلاة مع النساء لأنهم لا يستطيعون التحكم في ميولهم الجنسية. فما علاقة هذا بالدين؟ كل هذه الأسئلة كانت تدور في ذهني. كتبتها وناقشتها مع أصدقاء، ومع مختصين، ومع أشخاص يعرفون القرآن أكثر مني. بحثت كما ينبغي لقانونية أن تفعل. وتبيّن لي أن كثيراً مما يُقال للنساء — إن هذا محرّم أو غير مسموح — لا يوجد إلا في عقول تفكيرٍ أبويٍّ ذكوري.
ما نوع ردود الفعل التي تلقيتِها من المجتمعات المسلمة، ولا سيما من الرجال، تجاه دوركِ كإمامة؟ وهل ترين تجربتكِ شكلاً من أشكال المقاومة ضد الأبارتهايد الجندري؟
حياتي كلها كانت مقاومة للأبارتهايد الجندري، وللبطريركية، وللتمييز لمجرد أنني امرأة. هذا هو مسار حياتي كله. لذلك كان من الطبيعي أن أفتح مسجداً وأن أبدأ النضال من داخل الدين ضد البطريركية، ومن أجل الحقوق المتساوية للنساء. من جهة، يمكن تسميته مقاومة. ومن جهة أخرى، لا أريد التقليل من الأمر: إنه حق أساسي يجب أن نحصل عليه، وهو حق موجود أصلاً في ديننا. الإسلام لا يميّز ضد النساء. الأبارتهايد الجندري ليس صوت الدين، بل هو صوت الرجال، وقلوبهم، وعقولهم. نحن نطالب فقط بما هو حقّنا أصلاً. لذلك ليس من الضروري تسميته مقاومة، لأن ذلك قد يوحي بأننا نغيّر شيئاً. نحن لا نغيّر شيئاً، بل نطالب بكل الحقوق التي هي لنا منذ البداية.
يرى بعض النقّاد أن مشاريع مثل إمامة النساء للصلاة في السياق الغربي قد تؤدي إلى «تبييض» أو «تجميل» الإسلام، عبر تقديم نسخة أكثر ليونة قد تتعارض مع النصوص الأساسية، وتسمح باستمرار اللامساواة البنيوية تحت مظهر تقدمي. كيف تردّين على هذا النقد؟
أنا لا أتصرف بهذا الشكل لأنني أعيش في بلد غربي. لقد أجريت أبحاثاً واسعة في تركيا، البلد الذي أنتمي إليه، ولستُ ألمانية أو أوروبية اعتنقت الإسلام حديثاً. هذا أيضاً أحد الانتقادات الموجّهة عادةً إلى المتحوّلين إلى الإسلام، وأضحك على ذلك لأنني أعتقد أن هؤلاء النقّاد لا يعرفون البلدان الإسلامية. لو نظروا إلى العالم الإسلامي لرأوا كثيرين يمارسون الإسلام كما نفعل نحن في مسجدنا الليبرالي الصغير في برلين. من أين أتيتُ بالشجاعة؟ ومن أين جاءت المعرفة والقوة لافتتاح هذا المسجد؟ لقد درستُ الممارسات في البلدان الإسلامية، حتى عندما لم أستطع السفر إليها بنفسي. لم أتمكن من زيارة دول مثل إيران، رغم أنني أتمنى ذلك كثيراً. تعلّمت من خلال الحديث مع أشخاص في تركيا، ومع مصريين، ومع أناس من سوريا والسعودية وغيرها. واكتشفت ما كنت أعرفه أصلاً: أن هناك تحوّلاً اجتماعياً وثقافياً قائماً داخل الإسلام. هناك تنوير موجود في الإسلام. وفي كل البلدان الإسلامية يوجد إسلام معاصر. الناس يبتعدون عن الإسلاموية وعن الإسلام السياسي، ويمارسون إسلاماً ليبرالياً وتقدمياً. الرجال والنساء يصلّون معاً في أماكن خاصة، وتؤمّ النساء الصلاة. هذا يحدث في كل مكان في العالم الإسلامي: في المغرب، وفي مصر، وفي السعودية، وفي قطر. وكما أقول دائماً: من المغرب إلى إندونيسيا ستجد أخواتٍ وإخوةً يمارسون حرية جميع الأجناس داخل الإسلام.
شكراً جزيلاً لكِ، كان من الرائع استضافتكِ.
وأنا أشكركم.

Som kvinnelig imam, hvordan forholder du deg til begrepet kjønnsapartheid i muslimske samfunn? Mener du at islam gir rom for reell likestilling mellom kjønnene?
Jeg mener at i alle religioner, som i stor grad er patriarkalske, er det mulig å tolke både religionen og de hellige tekstene på en samtidsnær måte. Hvis vi ser på religionene i lys av tiden da de oppstod, fantes det ofte langt større grad av likestilling enn det vi ser i dag. Særlig i islam, når vi minner oss selv på hvordan islam startet som en abrahamittisk religion, var det en helt sentral skikkelse som var en kvinne. Hun var den første muslimen. Profeten var profet; det vil si at han ikke selv trengte å konvertere. Det var hun som tok valget, støttet ham og finansierte fellesskapet. Vi har altså et svært sterkt kvinnelig forbilde i vår religion. Og hvis vi ikke bare ser på Khadija, men også på Fatima og andre kvinner i islams tidlige historie, vil vi finne langt flere kvinnelige rollemodeller. Dette er bare noen av de mest kjente navnene. I tillegg kan vi se på profetens egen praksis og handlinger, der det finnes mange eksempler på likestilling mellom kjønnene.

Noen hevder at kjønnssegregering i moskeer eller forbud mot at kvinner leder bønn er forankret i religiøs tradisjon. Hvordan tolker du slike praksiser? Er de virkelig religiøse, eller er de mer kulturelle?
Da jeg bestemte meg for å åpne en moské, kan du være sikker på at jeg, som både jurist og troende, ikke gjorde dette for moro skyld. Jeg startet med å undersøke, lese og stille meg selv alle disse spørsmålene: Er dette mulig? Har jeg rett til å gjøre det? Hva sier teologien? Hva sier teorien? Hva sier praksisen? Og når man begynner med den hellige teksten, finner man ikke ett eneste ord eller én eneste setning som sier at kvinner ikke har lov til å gjøre det vi gjør. Kjønnssegregering, kjønnsapartheid, er en patriarkalsk tradisjon. Det er en tradisjon knyttet til politisk islam. Etter min mening handler det om menns manglende evne til å kontrollere seg selv – det er i hvert fall det de sier. De hevder at de ikke kan be sammen med kvinner fordi de ikke kan kontrollere sin seksualitet. Men hva har dette med religion å gjøre? Alle disse spørsmålene stilte jeg meg selv. Jeg skrev dem ned og diskuterte dem med venner, med autoriteter og med mennesker som kjenner Koranen bedre enn meg. Jeg undersøkte grundig, slik en god jurist skal gjøre. Og jeg fant ut at mange av tingene folk sa til meg – at dette var forbudt, at kvinner ikke har lov – kun eksisterer i hodene til patriarkalsk tenkende menn.

Hvilke reaksjoner har du fått fra muslimske miljøer, særlig fra menn, på din rolle som imam? Ser du dine erfaringer som en form for motstand mot kjønnsapartheid?
Hele livet mitt har vært en motstand mot kjønnsapartheid, mot patriarkat og mot diskriminering bare fordi jeg er kvinne. Dette er hele mitt liv. Derfor var det også en naturlig konsekvens å åpne en moské og kjempe innenfor religionen mot patriarkatet, og for kvinners rettigheter og like rettigheter. På den ene siden kan man kalle det motstand. På den andre siden vil jeg ikke gjøre det mindre enn det er: det handler om en grunnleggende rett vi må få, en rett som allerede finnes i vår religion. Vi er ikke diskriminert i islam. Kjønnsapartheid er ikke religionens stemme – det er menns stemme, menns hjerter, menns tanker. Vi krever bare det som uansett er vår rett. Derfor trenger man egentlig ikke å kalle det motstand, for det kan høres ut som om vi prøver å endre noe. Det gjør vi ikke. Vi krever bare alle de rettighetene som allerede er våre.

Noen kritikere hevder at prosjekter som kvinnelig bønneledelse i en vestlig kontekst risikerer å «hvitvaske» eller «rosavaske» islam, ved å presentere en mykere versjon som kan stå i motsetning til grunnleggende tekster og dermed tillate strukturell ulikhet å bestå bak et progressivt ytre. Hvordan svarer du på denne kritikken?
Jeg oppfører meg ikke slik jeg gjør fordi jeg lever i et vestlig land. Jeg har forsket mye i Tyrkia, som jeg kommer fra, og jeg er ikke en tysk eller europeisk konvertitt. Dette er også en vanlig kritikk mot konvertitter, og jeg må bare le av den, fordi jeg mener disse kritikerne ikke kjenner de islamske landene. De burde se på muslimske land, og da vil de se mange mennesker som praktiserer islam slik vi gjør i vår lille liberale moské i Berlin. Hvor fikk jeg motet fra? Hvor fikk jeg kunnskapen og styrken til å åpne denne moskeen? Jeg undersøkte praksis i islamske land, også når jeg ikke kunne reise dit selv. Jeg kunne ikke reise til land som Iran, selv om jeg virkelig gjerne skulle gjort det. Jeg lærte gjennom samtaler med mennesker i Tyrkia, med egyptere, med folk fra Syria, Saudi-Arabia – overalt. Og jeg fant ut det jeg egentlig allerede visste: en seksuell og sosial frigjøring i islam er allerede i gang. Opplysning finnes i islam. I alle islamske land finnes det en samtidsorientert islam. Folk tar avstand fra ekstremisme og politisk islam. De praktiserer en liberal, progressiv islam. Menn og kvinner ber sammen i private rom og lar kvinner lede bønnen. Dette skjer overalt i den islamske verden – i Marokko, i Egypt, i Saudi-Arabia, i Qatar – overalt. Jeg pleier å si: fra Marokko til Indonesia finner du søstre og brødre som praktiserer frihet for alle kjønn innenfor islam.

Tusen takk. Det var fantastisk å ha deg her.
Takk selv.

به‌عنوان یک امام زن، چگونه به مفهوم آپارتاید جنسیتی در جوامع مسلمان پاسخ می‌دهید؟ آیا معتقدید اسلام فضایی واقعی برای برابری جنسیتی فراهم می‌کند؟
من معتقدم که در همهٔ ادیان ــ که در چارچوب‌های مردسالارانه شکل گرفته‌اند ــ می‌توان دین و متون مقدس را به‌صورت امروزی و معاصر تفسیر کرد. اگر به زمان پیدایش ادیان نگاه کنیم، می‌بینیم که در بسیاری موارد برابری جنسیتی در آن دوران بیشتر از امروز بوده است. به‌ویژه در اسلام، وقتی به آغاز آن به‌عنوان یک دین ابراهیمی نگاه می‌کنیم، با یک شخصیت بسیار مهم روبه‌رو می‌شویم که زن بود. او نخستین مسلمان بود. پیامبر، پیامبر بود و نیازی به改‌دین یا گرویدن نداشت؛ این او بود که تصمیم گرفت، از او حمایت کرد و هزینه‌های شکل‌گیری جماعت را پرداخت. بنابراین ما در دین خود یک الگوی زنانهٔ بسیار بزرگ داریم. اگر فقط به خدیجه بسنده نکنیم و به فاطمه و دیگر زنان آغازین اسلام نیز نگاه کنیم، نمونه‌های زنانهٔ بسیار بیشتری خواهیم یافت. این‌ها تنها چند نام شناخته‌شده هستند. افزون بر این، در رفتار و سیرهٔ خود پیامبر نیز نکات فراوانی وجود دارد که می‌توان در آن‌ها نشانه‌های برابری جنسیتی را دید.

برخی استدلال می‌کنند که جداسازی جنسیتی در مساجد یا ممنوعیت امامت زنان ریشه در سنت دینی دارد. شما این‌گونه رفتارها را چگونه تفسیر می‌کنید؟ آیا واقعاً دینی هستند یا بیشتر فرهنگی؟
وقتی تصمیم گرفتم مسجدی تأسیس کنم، مطمئن باشید که به‌عنوان یک حقوقدان و یک مؤمن، هرگز از روی تفریح یا هیجان دست به چنین کاری نزدم. من شروع به تحقیق و مطالعه کردم و از خودم پرسیدم: آیا این کار ممکن است؟ آیا من حق انجام آن را دارم؟ الهیات چه می‌گوید؟ نظریه چیست؟ و عمل چگونه است؟ وقتی از متن مقدس آغاز می‌کنید، حتی یک کلمه یا یک جمله هم پیدا نمی‌کنید که بگوید زنان اجازه ندارند کاری را که ما انجام می‌دهیم، انجام دهند. جداسازی جنسیتی و آپارتاید جنسیتی، سنتی مردسالارانه است؛ سنتی که به اسلام سیاسی مربوط می‌شود. به نظر من، این مسئله بیش از هر چیز بازتاب ناتوانی برخی مردان در کنترل خودشان است ــ همان چیزی که خودشان می‌گویند: این‌که نمی‌توانند کنار زنان نماز بخوانند چون نمی‌توانند بر میل جنسی خود مسلط باشند. این چه ارتباطی با دین دارد؟ همهٔ این پرسش‌ها در ذهن من بود. آن‌ها را نوشتم و با دوستان، با صاحب‌نظران و با کسانی که قرآن را بهتر از من می‌شناختند، در میان گذاشتم. همان‌طور که یک حقوقدان خوب باید تحقیق کند، من هم تحقیق کردم. و به این نتیجه رسیدم که بسیاری از چیزهایی که به من گفته می‌شد ــ این‌که این کار حرام است یا برای زنان مجاز نیست ــ فقط در ذهن مردانِ با تفکر مردسالارانه وجود دارد.

چه واکنش‌هایی از سوی جوامع مسلمان، به‌ویژه از طرف مردان، نسبت به نقش شما به‌عنوان امام دریافت کرده‌اید؟ آیا تجربه‌های خود را نوعی مقاومت در برابر آپارتاید جنسیتی می‌دانید؟
تمام زندگی من مقاومت در برابر آپارتاید جنسیتی، مردسالاری و تبعیض صرفاً به‌دلیل زن بودن بوده است. این تمام زندگی من است. بنابراین تأسیس مسجد و مبارزه درون دین علیه مردسالاری و برای حقوق برابر زنان، نتیجه‌ای طبیعی بود. از یک سو می‌توان آن را مقاومت نامید، اما از سوی دیگر نمی‌خواهم آن را کوچک جلوه دهم: این یک حق بزرگ و اساسی است که باید به آن دست یابیم، حقی که در واقع از ابتدا در دین ما وجود داشته است. ما در اسلام مورد تبعیض قرار نگرفته‌ایم. آپارتاید جنسیتی صدای دین نیست؛ صدای مردان است ــ صدای دهان‌ها، قلب‌ها و ذهن‌های مردانه. ما فقط خواهان چیزی هستیم که اساساً حق ماست. به همین دلیل، لزومی ندارد آن را مقاومت بنامیم، چون این‌طور به نظر می‌رسد که گویی می‌خواهیم چیزی را تغییر دهیم؛ در حالی که چنین نیست. ما صرفاً خواستار تمام حقوقی هستیم که از ابتدا متعلق به ما بوده است.

برخی منتقدان می‌گویند پروژه‌هایی مانند امامت زنان در زمینهٔ غربی، خطر «سفیدشویی» یا «صورتی‌سازی» اسلام را دارند؛ یعنی ارائهٔ نسخه‌ای نرم‌تر که ممکن است با متون بنیادین در تضاد باشد و در نهایت اجازه دهد نابرابری ساختاری پشت ظاهری پیشرو ادامه یابد. پاسخ شما به این نقد چیست؟
من به این شیوه رفتار نمی‌کنم چون در یک کشور غربی زندگی می‌کنم. من تحقیقات گسترده‌ای در ترکیه انجام داده‌ام؛ کشوری که از آن می‌آیم، و من یک مسلمانِ تازه‌改‌دین‌کردهٔ آلمانی یا اروپایی نیستم. این هم یکی از انتقادهایی است که اغلب متوجه نو‌مسلمانان می‌شود و من به آن می‌خندم، چون فکر می‌کنم منتقدان، کشورهای اسلامی را نمی‌شناسند. اگر به این کشورها نگاه کنند، خواهند دید که افراد بسیاری اسلام را دقیقاً همان‌طور که ما در مسجد لیبرال کوچک‌مان در برلین عمل می‌کنیم، زندگی می‌کنند. شجاعت، دانش و توانایی من برای افتتاح این مسجد از کجا آمد؟ من دربارهٔ جوامع اسلامی تحقیق کردم، حتی زمانی که امکان سفر به آن‌ها را نداشتم. نتوانستم به کشورهایی مانند ایران سفر کنم، هرچند واقعاً دوست داشتم. از طریق گفت‌وگو با مردم در ترکیه، با مصری‌ها، و با افرادی از سوریه، عربستان سعودی و جاهای دیگر آموختم. و به همان چیزی رسیدم که از قبل می‌دانستم: یک تحول و روشنگری درون اسلام در جریان است. در همهٔ کشورهای اسلامی، اسلام معاصر وجود دارد. مردم به‌دلیل اسلام‌گرایی و اسلام سیاسی، چهرهٔ خود را پنهان می‌کنند یا از آن فاصله می‌گیرند، اما در عمل، اسلام لیبرال و پیشرو را زندگی می‌کنند. مردان و زنان در فضاهای خصوصی با هم نماز می‌خوانند و زنان امامت نماز را بر عهده می‌گیرند. این امر در سراسر جهان اسلام رخ می‌دهد: در مراکش، مصر، عربستان سعودی، قطر. من همیشه می‌گویم: از مراکش تا اندونزی، خواهران و برادرانی را خواهید یافت که آزادی همهٔ جنسیت‌ها را در چارچوب اسلام تمرین می‌کنند.

خیلی ممنونم، حضور شما فوق‌العاده بود.
من هم از شما سپاسگزارم.